Bokstherapie en Compassion Focused Therapy (CFT)

Lichaamsgericht werken met aandacht voor compassie, zelfkritiek en emotieregulatie

Compassion Focused Therapy (CFT) is een psychotherapeutische benadering waarin compassie, emotieregulatie en het omgaan met zelfkritiek en schaamte centraal staan. De benadering is ontwikkeld door de Britse klinisch psycholoog Paul Gilbert en integreert inzichten uit onder andere evolutionaire psychologie, hechtingstheorie, neurowetenschappen en boeddhistische psychologie.

Binnen methodiek van Boksfit Therapie wordt Compassion Focused Therapy niet als boksmethode of afzonderlijke behandeling gepresenteerd. Wel kunnen principes uit CFT een waardevol kader bieden om tijdens bokstherapie aandacht te geven aan de manier waarop iemand reageert op spanning, dreiging, prestatie, fouten, grenzen en herstel.

Boksoefeningen kunnen lichamelijke en emotionele reacties direct merkbaar maken. Iemand kan bijvoorbeeld spanning voelen wanneer een oefening moeilijker wordt, zichzelf streng beoordelen na een gemiste stoot of juist moeite hebben om kracht en ruimte in te nemen. Door dergelijke ervaringen niet alleen vanuit prestatie, maar ook vanuit nieuwsgierigheid en compassie te onderzoeken, ontstaat ruimte om andere manieren van reageren te ervaren.

Op deze pagina wordt uitgelegd wat Compassion Focused Therapy is, hoe binnen CFT naar verschillende emotieregulatiesystemen wordt gekeken en waar raakvlakken liggen met lichaamsgericht werken en bokstherapie. Daarbij wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen CFT als psychotherapeutische benadering en de manier waarop principes ervan binnen Boksfit Therapie kunnen worden gebruikt.

Wat is Compassion Focused Therapy?

Compassie als onderdeel van emotieregulatie

Compassion Focused Therapy (CFT) is ontwikkeld door de Britse klinisch psycholoog Paul Gilbert. De benadering ontstond mede vanuit het werken met mensen die veel last hebben van schaamte en zelfkritiek en voor wie geruststelling of een vriendelijkere houding tegenover zichzelf niet vanzelfsprekend is.

Binnen CFT betekent compassie niet simpelweg aardig zijn voor jezelf of moeilijke gevoelens vermijden. Compassie wordt beschreven als het vermogen om gevoelig te zijn voor lijden bij jezelf en anderen, gecombineerd met de motivatie om dit lijden te helpen verlichten of voorkomen.

CFT besteedt aandacht aan de manier waarop emoties, gedachten, lichamelijke reacties en gedrag met elkaar samenhangen. Daarbij wordt onder andere gekeken naar patronen van dreiging, zelfbescherming, streven en geruststelling. Een belangrijk uitgangspunt is dat veel automatische reacties niet bewust gekozen worden, maar mede voortkomen uit geëvolueerde systemen die mensen helpen om gevaar te herkennen, doelen na te streven en verbinding of veiligheid te ervaren.

Door deze reacties beter te leren herkennen kan worden onderzocht hoe iemand met moeilijke emoties, zelfkritiek en spanning omgaat. CFT gebruikt hiervoor onder andere psycho-educatie, aandachtsoefeningen, imaginatie, ademhaling en het ontwikkelen van een compassievolle houding tegenover de eigen ervaring.

Voor Boksfit Therapie is vooral dit leren herkennen van verschillende reacties interessant. Tijdens beweging kunnen spanning, prestatiedrang, terughoudendheid, frustratie en zelfkritiek concreet merkbaar worden. CFT biedt daarbij een aanvullend perspectief om te onderzoeken wat er gebeurt en hoe iemand hier met meer bewustzijn en compassie op kan reageren.

De drie emotieregulatiesystemen binnen CFT

Dreiging, drive en kalmering

Binnen Compassion Focused Therapy (CFT) wordt vaak gewerkt met een model van drie onderling samenhangende emotieregulatiesystemen. Dit model helpt om te begrijpen waarom mensen in verschillende situaties anders kunnen reageren op spanning, doelen, veiligheid en verbinding.

Het dreigingssysteem

Het dreigingssysteem is gericht op het herkennen van mogelijk gevaar en het beschermen tegen bedreiging. Wanneer dit systeem sterk actief is, kunnen bijvoorbeeld angst, boosheid, alertheid, schaamte of zelfkritiek op de voorgrond komen. Ook lichamelijk kunnen veranderingen merkbaar worden, zoals verhoogde spierspanning, een veranderende ademhaling of de neiging om te vechten, vluchten, verstarren of terug te trekken.

Het drive- of jaagsysteem

Het drivesysteem ondersteunt het nastreven van doelen, prestaties en beloningen. Het kan energie en motivatie geven om in beweging te komen en iets te bereiken. Wanneer dit systeem sterk op de voorgrond staat, kan echter ook veel nadruk komen te liggen op presteren, doorgaan, vergelijken of het gevoel dat iets steeds beter moet.

Het kalmerings- en verbondenheidssysteem

Dit systeem wordt binnen CFT in verband gebracht met gevoelens van veiligheid, rust, tevredenheid en sociale verbondenheid. Het gaat niet simpelweg om ontspannen zijn, maar ook om het kunnen ervaren dat er op dat moment geen directe noodzaak bestaat om gevaar af te wenden of voortdurend iets te bereiken.

De drie systemen zijn geen vaste persoonlijkheidstypen en functioneren niet volledig los van elkaar. Ze vormen vooral een praktisch model om patronen in emoties, lichamelijke reacties en gedrag beter te herkennen.

Binnen bokstherapie kunnen deze verschillen concreet merkbaar worden. Een oefening kan bijvoorbeeld dreiging oproepen, prestatiedrang zichtbaar maken of juist ruimte bieden om te vertragen en contact te herstellen. Het CFT-model kan helpen om dergelijke reacties samen te onderzoeken zonder ze direct als goed of fout te beoordelen.

Zelfkritiek, schaamte en compassie

Anders leren omgaan met moeilijke innerlijke reacties

Zelfkritiek en schaamte spelen een belangrijke rol binnen Compassion Focused Therapy (CFT). Mensen kunnen zichzelf streng beoordelen wanneer iets niet lukt, wanneer zij zich kwetsbaar voelen of wanneer zij denken niet aan verwachtingen te voldoen. Zulke reacties kunnen samengaan met spanning, terugtrekking, boosheid, onzekerheid of een sterke behoefte om alsnog te presteren.

Binnen CFT wordt zelfkritiek niet alleen gezien als een gedachtepatroon dat moet worden veranderd. Er wordt ook onderzocht welke functie zelfkritiek heeft, welke emoties ermee samenhangen en hoe deze reacties lichamelijk worden ervaren. Zelfkritiek kan bijvoorbeeld bedoeld zijn om fouten te voorkomen, controle te houden of afwijzing voor te zijn, terwijl de manier waarop iemand zichzelf benadert tegelijkertijd extra spanning kan veroorzaken.

Compassie biedt een ander perspectief. Daarbij gaat het niet om het wegdrukken van ongemak, het goedpraten van gedrag of het vermijden van grenzen. Het gaat om het leren opmerken van moeilijkheden en daar met moed, betrokkenheid en zorgvuldigheid op te reageren.

Tijdens bokstherapie kunnen patronen van zelfkritiek en schaamte zichtbaar worden wanneer een oefening niet direct lukt, iemand zichzelf vergelijkt met een ander, moeite heeft met grenzen aangeven of onzeker wordt over kracht en beweging. De concrete lichamelijke ervaring biedt dan een mogelijkheid om te vertragen en te onderzoeken wat er gebeurt.

In plaats van automatisch harder te gaan werken of zichzelf af te wijzen, kan worden geoefend met het herkennen van spanning, het aanpassen van tempo of afstand en het maken van een bewuste keuze over hoe verder te gaan. Principes uit CFT kunnen zo helpen om de manier waarop iemand tijdens bokstherapie met zichzelf omgaat onderdeel van het onderzoek te maken.

Lichaam en emotieregulatie binnen CFT

Emoties worden ook lichamelijk ervaren

Binnen Compassion Focused Therapy (CFT) wordt aandacht besteed aan de samenhang tussen emoties, gedachten, gedrag en lichamelijke reacties. Angst, schaamte, boosheid, zelfkritiek of gevoelens van veiligheid worden niet alleen als gedachten ervaren. Ze kunnen ook merkbaar zijn in bijvoorbeeld ademhaling, houding, spierspanning, beweging en de manier waarop iemand contact maakt met de omgeving.

Lichamelijke signalen kunnen daardoor informatie geven over veranderingen in activatie. Een verhoogde spierspanning, sneller bewegen of een veranderende ademhaling kan bijvoorbeeld samengaan met dreiging of prestatiedrang. Vertragen, oriënteren en aandacht geven aan de lichamelijke ervaring kan helpen om dergelijke veranderingen eerder op te merken.

CFT gebruikt verschillende oefeningen om compassievolle aandacht en emotieregulatie te ondersteunen. Daarbij kan onder meer worden gewerkt met ademhaling, aandacht, stemgebruik, houding, imaginatie en het oproepen van compassievolle kwaliteiten.

Binnen Boksfit Therapie worden deze CFT-oefeningen niet automatisch overgenomen als één vast behandelprotocol. Het lichaamsgerichte perspectief biedt wel aanknopingspunten voor het werken tijdens beweging. In de boksring kunnen veranderingen in ademhaling, houding, spanning, afstand, tempo en kracht direct waarneembaar worden.

Door deze signalen zorgvuldig te onderzoeken kan iemand leren herkennen wat er gebeurt wanneer spanning stijgt, prestatiedrang ontstaat of zelfkritiek opkomt. Vervolgens kan worden onderzocht welke reactie op dat moment passend en hanteerbaar is. Zo kan het lichaam niet alleen iets zijn waarmee wordt bewogen, maar ook een bron van informatie over emoties, regulatie en de manier waarop iemand met zichzelf omgaat.

Compassion Focused Therapy en bokstherapie

Compassie onderzoeken tijdens beweging

Bokstherapie en Compassion Focused Therapy (CFT) zijn verschillende benaderingen. Bokstherapie is geen vorm van CFT en een boksoefening is op zichzelf geen compassiegerichte interventie. Wel kunnen principes uit CFT worden gebruikt als aanvullend kader om ervaringen die tijdens beweging ontstaan te onderzoeken.

In de boksring kunnen reacties op spanning, nabijheid, grenzen, kracht en prestatie snel zichtbaar worden. Iemand kan bijvoorbeeld harder gaan werken wanneer iets niet lukt, zichzelf streng toespreken na een fout, terughoudend worden bij het innemen van ruimte of spanning ervaren wanneer een ander dichterbij komt.

Juist doordat deze reacties tijdens beweging ontstaan, kunnen ze direct worden opgemerkt. De therapeut kan bijvoorbeeld het tempo vertragen, de afstand veranderen, een oefening onderbreken of vragen wat iemand lichamelijk en emotioneel waarneemt.

Vanuit een CFT-perspectief kan vervolgens worden onderzocht welk patroon op dat moment op de voorgrond staat. Is er vooral dreiging? Ontstaat sterke prestatiedrang? Is er zelfkritiek? Of is er voldoende ruimte om met aandacht en mildheid naar de ervaring te kijken?

Het doel is niet om moeilijke gevoelens of spanning zo snel mogelijk weg te krijgen. Er kan juist worden geoefend met het herkennen en verdragen van wat zich aandient, terwijl iemand mogelijkheden ontwikkelt om hier bewuster en met meer compassie op te reageren.

Zo kan de boksring een concrete oefenomgeving bieden waarin niet alleen kracht en beweging, maar ook zelfkritiek, grenzen, keuzevrijheid, regulatie en de manier waarop iemand zichzelf benadert zichtbaar en bespreekbaar worden.

Regulatie en co-regulatie bij bokstherapie

Afstemmen op spanning, veiligheid en contact

Regulatie gaat over het herkennen van veranderingen in spanning en activatie en het ontwikkelen van mogelijkheden om hiermee om te gaan. Binnen Compassion Focused Therapy (CFT) kan daarbij aandacht worden gegeven aan de manier waarop dreiging, prestatiedrang, zelfkritiek en gevoelens van veiligheid elkaar beïnvloeden.

Tijdens bokstherapie kunnen deze veranderingen direct merkbaar worden. Tempo, kracht, afstand, ademhaling, spierspanning en de manier waarop iemand contact maakt kunnen tijdens een oefening veranderen. Door deze signalen op te merken kan samen worden onderzocht wat er gebeurt en welke aanpassing op dat moment passend is.

Ook co-regulatie speelt hierbij een rol. De houding, stem, afstand, voorspelbaarheid en afstemming van de therapeut kunnen invloed hebben op hoe een oefening wordt ervaren. De therapeut kan bijvoorbeeld vertragen, meer ruimte creëren, een oefening vereenvoudigen of een herstelmoment inbouwen.

Het doel is niet om iemand voortdurend in een ontspannen toestand te houden. Spanning kan juist onderdeel zijn van het oefenen. Belangrijk is dat er voldoende ruimte blijft om lichamelijke signalen waar te nemen, keuzes te maken en opnieuw af te stemmen wanneer de activatie verandert.

Dit sluit aan bij het Window of Tolerance, dat een praktisch kader biedt om te kijken naar een hanteerbare bandbreedte van activatie. CFT voegt daar een perspectief aan toe op onder andere dreiging, zelfkritiek, compassie en de manier waarop iemand zichzelf tijdens moeilijke ervaringen benadert.

Compassion Focused Therapy en mindfulness

Opmerken wat er gebeurt zonder direct te reageren

Mindfulness en Compassion Focused Therapy (CFT) hebben raakvlakken, maar zijn niet hetzelfde. Binnen mindfulness wordt onder andere geoefend met bewust aandacht geven aan ervaringen in het huidige moment. Binnen CFT kan deze aandacht helpen om emoties, lichamelijke reacties en zelfkritische gedachten eerder te herkennen.

Het opmerken van een reactie is daarbij iets anders dan deze onmiddellijk proberen te veranderen. Wanneer bijvoorbeeld spanning, frustratie of zelfkritiek ontstaat, kan eerst worden onderzocht wat er lichamelijk, emotioneel en in gedachten gebeurt. Dat kan ruimte geven tussen de automatische reactie en de manier waarop iemand vervolgens handelt.

CFT voegt hier nadrukkelijk het perspectief van compassie aan toe. Niet alleen het waarnemen van een moeilijke ervaring staat centraal, maar ook de manier waarop iemand zichzelf en anderen benadert wanneer er sprake is van pijn, spanning, schaamte of onzekerheid.

Tijdens bokstherapie kan dit heel concreet worden. Een gemiste stoot, vermoeidheid, toenemende spanning of moeite met een oefening kan een automatische reactie oproepen. Door even te vertragen en waar te nemen wat er gebeurt, kan worden onderzocht of iemand zichzelf bijvoorbeeld veroordeelt, harder gaat werken, zich terugtrekt of een andere keuze kan maken.

Mindfulness en CFT bieden daarmee verschillende, maar elkaar aanvullende perspectieven op aandacht, emotieregulatie en de omgang met moeilijke ervaringen. Binnen Boksfit Therapie kunnen principes uit beide benaderingen worden gebruikt als kader voor het onderzoeken van wat tijdens beweging zichtbaar en voelbaar wordt.

Wat CFT en bokstherapie niet betekenen

Zorgvuldig omgaan met therapeutische en wetenschappelijke claims

Bokstherapie is niet hetzelfde als Compassion Focused Therapy (CFT). CFT is een psychotherapeutische benadering met een eigen theoretisch kader en specifieke therapeutische interventies. Binnen Boksfit Therapie worden principes uit CFT gebruikt als aanvullend perspectief bij het onderzoeken van onder andere zelfkritiek, schaamte, spanning, emotieregulatie en compassie.

Ook het model van de drie emotieregulatiesystemen moet niet worden opgevat als een eenvoudige biologische indeling waarbij één hersengebied of één zenuwstelselreactie rechtstreeks verantwoordelijk is voor dreiging, drive of kalmering. Het model biedt vooral een begrijpelijk en praktisch kader om verschillende patronen van emoties, motivatie en gedrag te onderzoeken.

Boksen activeert bovendien niet automatisch een bepaald emotieregulatiesysteem. Dezelfde oefening kan door verschillende mensen heel anders worden ervaren. Voor de één kan een boksoefening plezier en energie oproepen, terwijl dezelfde oefening bij een ander spanning, prestatiedruk, onzekerheid of dreiging kan oproepen.

Daarom staat binnen Boksfit Therapie niet vooraf vast wat iemand tijdens een oefening zou moeten ervaren. Er wordt gekeken naar wat daadwerkelijk gebeurt in ademhaling, houding, spanning, beweging, emoties en gedachten en welke betekenis iemand daar zelf aan geeft.

Principes uit CFT worden zo gebruikt als één van de kaders voor lichaamsgericht en ervaringsgericht werken. Ze vervangen waar nodig geen gespecialiseerde psychologische of psychiatrische behandeling en worden niet gebruikt als bewijs dat bokstherapie op zichzelf psychische aandoeningen behandelt of geneest.

Wetenschappelijke onderbouwing van Compassion Focused Therapy

Compassion Focused Therapy (CFT) is ontwikkeld vanuit het werk van Paul Gilbert en richt zich in het bijzonder op processen zoals schaamte, zelfkritiek, zelfcompassie en emotieregulatie. Gilbert beschreef CFT vanuit een evolutionair en sociaal-motivationeel perspectief, waarbij onder andere dreiging, streven en gevoelens van veiligheid en verbondenheid worden onderscheiden.

De wetenschappelijke onderbouwing voor CFT is de afgelopen jaren gegroeid. Systematische reviews en meta-analyses laten zien dat CFT in verschillende klinische groepen kan samenhangen met afname van zelfkritiek en toename van zelfcompassie, zelfgeruststelling en gevoelens van veiligheid. Ook zijn in sommige studies verbeteringen gevonden in klachten zoals depressieve symptomen, angst en schaamte.

Een meta-analyse naar zelfkritiek en zelfgeruststelling vond op basis van gecontroleerde en observationele studies dat CFT gemiddeld samenhing met minder zelfkritiek en meer vermogen tot zelf-soothing of zelfgeruststelling. Tegelijkertijd verschilden de effecten per onderzoeksopzet en gebruikte meetmethode.

Meer recente reviews bevestigen dat CFT vooral veelbelovend is voor zelfgerichte processen zoals zelfkritiek en zelfcompassie. Voor sommige andere uitkomsten, zoals verschillende vormen van schaamte en compassie in relaties met anderen, is de onderzoeksbasis nog kleiner of minder consistent. Ook zijn veel studies relatief klein, groepsgericht en methodologisch verschillend van opzet.

Dat betekent dat CFT niet moet worden gepresenteerd als een universeel bewezen behandeling voor alle psychische klachten. De beschikbare resultaten zijn bemoedigend, maar verschillen per doelgroep, interventievorm en uitkomstmaat. Meer grootschalig en methodologisch sterk onderzoek blijft nodig.

Voor Boksfit Therapie is vooral relevant dat CFT een bruikbaar theoretisch en therapeutisch kader biedt om aandacht te geven aan zelfkritiek, schaamte, dreiging, prestatiedrang, veiligheid en compassie. Er is op dit moment geen directe wetenschappelijke basis om te stellen dat bokstherapie zelf een CFT-behandeling is of dezelfde effecten heeft als onderzochte CFT-interventies.

Bronnen en verdere verdieping

Paul Gilbert – Compassionate Mind Foundation

Gilbert, P. (2014). The origins and nature of compassion focused therapy. British Journal of Clinical Psychology, 53(1), 6–41.

Vidal, J. & Soldevilla, J. M. (2023). Effect of compassion-focused therapy on self-criticism and self-soothing: A meta-analysis. British Journal of Clinical Psychology, 62(1), 70–81.

Millard, L. A. et al. (2023). The effectiveness of compassion focused therapy with clinical populations: A systematic review and meta-analysis.

Leaviss, J. & Uttley, L. (2015). Psychotherapeutic benefits of compassion-focused therapy: an early systematic review. Psychological Medicine.

Recente verdieping

Een recente systematische review naar CFT in klinische populaties laat zien dat vooral voor zelfcompassie en zelfkritiek consistente positieve veranderingen worden gevonden. Voor schaamte en interpersoonlijke vormen van compassie is het beeld nog minder sterk en is aanvullend onderzoek nodig.

Veelgestelde vragen over Compassion Focused Therapy en bokstherapie

Cursusdag Bokstherapeut en Compassion Focused Therapy