Blog: Dorsale vagus en bokstherapie. Bevriezing, terugtrekking en belichaamde bescherming

De stille kracht van de dorsale vagus

Soms gebeurt het halverwege een oefening. De adem stokt. De blik dwaalt weg. De armen blijven half omhoog hangen. Er komt geen vervolg, geen afronding, geen contact. Alleen stilte – in het lichaam, in de ruimte. Voor wie het herkent, is dit geen verwarring maar een teken. Het lichaam vertelt: dit is te veel. Dit is bevriezing. In bokstherapie verschijnt deze reactie vaak subtiel. Niet in woorden, maar in houding en gedrag. Een deelnemer stopt met bewegen, verstilt, zakt weg uit de verbinding. Er is geen onwil, geen gebrek aan motivatie. Wat zichtbaar wordt, is het effect van de dorsale vagus – het oudste verdedigingssysteem in het autonome zenuwstelsel.

De dorsale vagus is geen vijand, maar een beschermer. Het is de tak van de nervus vagus die zich activeert wanneer alles te veel wordt. Waar vechten of vluchten niet meer mogelijk is, schakelt het lichaam over op overleving via terugtrekking. Dit gebeurt razendsnel, zonder bewuste keuze. Spieren verslappen. De hartslag daalt. De adem stokt. Soms voelt het lichaam koud, slap of verdoofd aan. Iemand kan het gevoel hebben er even niet te zijn – alsof het ‘ik’ zich terugtrekt om niet overspoeld te raken. De Franse psychiater Pierre Janet beschreef dit fenomeen al begin vorige eeuw. Maar pas met de komst van de polyvagaaltheorie van Stephen Porges werd de fysiologische basis ervan helder. Bevriezing is geen psychische zwakte, maar een evolutionair overlevingsmechanisme. In situaties van overweldigende dreiging schakelt het lichaam terug naar immobiliteit als laatste redmiddel.

Wanneer boksen stokt

In de boksring zie je dit mechanisme soms letterlijk gebeuren. Een stoot wordt niet afgemaakt. De ademhaling stopt. De blik wordt leeg of afgewend. Er ontstaat geen reactie op een uitnodiging tot beweging. Waar eerst nog ritme was, is nu stilstand. Deze verstilling is geen fout of blokkade, maar een boodschap. Het lichaam beschermt zichzelf. In plaats van door te duwen, kiest bokstherapie in zo’n moment voor vertraging. De oefening wordt onderbroken of verzacht. Niet om te vermijden, maar om te erkennen: het is oké om even niets te doen. Het lichaam hoeft niet altijd iets te presteren. Soms is het voldoende om gewoon aanwezig te zijn – met wat er is.

Co-regulatie begint bij nabijheid

Wanneer een deelnemer in de dorsale modus belandt, is de rol van de bokstherapeut cruciaal. Niet als aanjager, maar als kalm anker. Een zachte stem, voorspelbare structuur en het benoemen van wat zichtbaar is – “Je lijkt stil te vallen, voel je dat ook?” – kunnen het zenuwstelsel helpen om opnieuw contact te maken met het hier en nu. De bokstherapeut biedt geen druk, maar keuze. Soms is het voldoende om samen te ademen. Of even te voelen hoe de voeten de vloer raken. De sessie draait dan niet om actie, maar om aanwezigheid. Om het durven blijven, waar je normaal zou verdwijnen.

Volgens Gabor Maté ontstaan deze patronen vaak al vroeg. Wanneer een kind herhaaldelijk geen veiligheid ervaart, leert het lichaam dat 'niet voelen' veiliger is dan 'aanwezig zijn'. De dorsale vagus wordt dan een geautomatiseerd beschermingsmechanisme. In het volwassen leven duikt dit patroon op in situaties van druk, confrontatie of nabijheid. In bokstherapie wordt deze respons niet bestreden, maar geëerd. Want juist in de erkenning ervan ligt de sleutel tot herstel. Door de bevriezing toe te laten, ontstaat de mogelijkheid om langzaam weer te bewegen. Niet vanuit wilskracht, maar vanuit veiligheid. Het lichaam leert dat het mag voelen zonder overweldigd te raken. Dat het kan kiezen tussen blijven en terugtrekken. Tussen stilte en actie.

De boksring als ruimte voor integratie

Herstel van dorsale activatie vraagt geen woorden, maar ervaring. In de boksring wordt dat proces tastbaar. Deelnemers die gewend zijn om zich terug te trekken, ervaren hoe het is om op eigen tempo terug te keren in beweging. Eerst aarzelend, dan iets steviger, totdat er weer contact komt – met de eigen adem, met de grond onder de voeten, met de ander. Dit is geen lineair proces. Soms lukt het, soms niet. Soms is de sessie vooral verstilling. En soms komt er ruimte voor een stoot, voor geluid, voor het innemen van ruimte. Niet omdat het moet, maar omdat het weer mogelijk wordt.

Zingeving in de ervaring van stilstand

De dorsale vagus herinnert ons eraan dat het lichaam weet wat nodig is om te overleven. Maar het lichaam kan ook leren wat het is om opnieuw te leven. Bokstherapie nodigt uit om die overgang te verkennen – voorzichtig, belichaamd en in relatie. Niet alles hoeft op kracht. Soms ligt de diepste heling in de toestemming om te vertragen. De mystica Evelyn Underhill schreef ooit dat stilte geen afwezigheid is, maar een vorm van tegenwoordigheid die dieper reikt dan woorden. Zo ook in de boksring: de momenten van bevriezing zijn geen leegte, maar toegangspoorten tot betekenis. Ze vragen niet om actie, maar om nabijheid. En in die nabijheid ontstaat ruimte. Voor herstel. Voor aanwezigheid. Voor leven.